دادههای جدید از معاملات ارزی نشان میدهد با تغییر رویکرد سیاستگذار، آرایش عرضه و تقاضا در بازار رسمی دگرگون شده است. کاهش چشمگیر تقاضا و افزایش عرضه این پرسش را مطرح کرده که آیا اصلاحات اخیر واقعاً به خروج تقاضای رانتی منجر شده یا بازار هنوز در مرحله گذار قرار دارد.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی شاخص اول، گزارشهای رسمی نشان میدهد از نیمه دی تا ابتدای اسفند، بیش از ۶.۷ میلیارد دلار ارز برای واردات کالاهای اساسی، دارو و مواد اولیه تأمین شده است. همزمان، نزدیک شدن نرخ ارز رسمی به بازار آزاد، رفتار بازیگران را بهطور محسوسی تغییر داده است.
به روایت دادهها، متوسط تقاضای روزانه که پیشتر حوالی ۶۰۰ میلیون دلار بود، اکنون به زیر ۲۰۰ میلیون دلار رسیده و در مقابل، عرضه روزانه تا حدود ۲۰۰ میلیون دلار افزایش یافته است. این جابهجایی، نقطهای مهم در مدیریت بازار ارز تلقی میشود؛ اما تفسیر آن نیازمند نگاه دقیقتر است.
کاهش شکاف، کاهش انگیزه آربیتراژ
مهمترین اثر اصلاح اخیر، کوچک شدن فاصله نرخ رسمی و آزاد بوده است. تجربه سالهای گذشته نشان داده هرچه این شکاف بزرگتر باشد، انگیزه برای دریافت ارز ارزان و فروش در بازار آزاد افزایش مییابد.
کاهش شکاف به حدود دامنه زیر ۲۰ درصد، بهطور طبیعی بخشی از تقاضای غیرواقعی را حذف میکند. بنابراین افت تقاضا میتواند نشانهای از عقبنشینی تقاضای سوداگرانه باشد؛ هرچند برای قضاوت قطعی، تداوم این روند اهمیت بیشتری دارد.
چرخش معنادار در عرضه و تقاضا
افزایش عرضه روزانه و رشد حجم معاملات رسمی، از عمیقتر شدن بازار حکایت دارد. وقتی صادرکنندگان انگیزه بیشتری برای عرضه ارز در بازار رسمی پیدا میکنند، نقش بازار غیررسمی نیز بهتدریج محدودتر میشود.
با این حال، باید توجه داشت بخشی از بهبود فعلی میتواند ناشی از شرایط مقطعی باشد. پایداری عرضه در ماههای آینده، معیار مهمتری برای سنجش موفقیت سیاست ارزی خواهد بود.
آیا رانت کاملاً حذف شده است؟
هرچند کاهش تقاضا نشانه مثبتی است، اما فاصله نرخها هنوز بهطور کامل از بین نرفته است. وجود شکاف نزدیک به ۲۰ درصدی همچنان میتواند در برخی حوزهها انگیزههای سوداگرانه ایجاد کند.
از سوی دیگر، تجربه اقتصاد ایران نشان میدهد رانتهای ارزی معمولاً با تغییر شکل خود را تطبیق میدهند. بنابراین موفقیت نهایی سیاست جدید وابسته به استمرار اصلاحات و پرهیز از بازگشت به قیمتگذاری دستوری خواهد بود.
شرطهای تثبیت دستاوردها
برای تثبیت وضعیت جدید، چند پیششرط کلیدی وجود دارد: تداوم همگرایی نرخها، حفظ انگیزه عرضه صادرکنندگان و مدیریت انتظارات بازار. هرگونه بازگشت به شکافهای بزرگ میتواند تقاضای رانتی را دوباره فعال کند.
اگر سیاستگذار بتواند بازار رسمی را به مرجع اصلی تأمین ارز تبدیل کند، احتمالاً صفهای خرید کوتاهتر و کارایی تخصیص منابع بیشتر خواهد شد. اما این مسیر هنوز کامل طی نشده است.
جمعبندی:
اصلاح اخیر سیاست ارزی توانسته آرایش بازار رسمی را بهبود دهد و نشانههایی از کاهش تقاضای غیرواقعی را آشکار کند. کوچک شدن شکاف قیمتی و رشد عرضه، گامهایی مثبت در جهت تعمیق بازار است.
با این حال، قضاوت نهایی درباره خروج پایدار رانت گیران ارزی هنوز زود است. دوام این دستاوردها به استمرار همگرایی نرخها، ثبات سیاستی و حفظ انگیزه عرضه وابسته خواهد بود؛ متغیرهایی که تعیین میکنند اصلاح ارزی به یک نقطه عطف تبدیل میشود یا یک بهبود موقت باقی میماند.
