افزایش شاخصها و بزرگتر شدن ظاهری بازار سهام، لزوماً به معنای رشد واقعی ثروت سرمایهگذاران نیست. بررسی عملکرد بورس ایران نشان میدهد در حالی که ارزش ریالی بازار در سالهای اخیر افزایش یافته، وزن دلاری آن کوچکتر شده؛ روندی که تصویر متفاوتی از کارنامه بورس در مقایسه با سایر بازارها ارائه میدهد.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی شاخص اول، بازار سهام ایران در سالهای اخیر همزمان دو مسیر متضاد را طی کرده است. از یکسو، شاخص کل در مقاطع مختلف رکورد زده و با ورود شرکتهای جدید، اندازه اسمی بازار بزرگتر شده است. از سوی دیگر، اگر همین بازار با معیار دلار سنجیده شود، نتیجه کاملاً متفاوت خواهد بود.
افت ارزش دلاری بازار سهام نشان میدهد بخش مهمی از رشد ریالی، ناشی از تورم و افزایش نرخ ارز بوده است، نه ارتقای واقعی قدرت سودآوری شرکتها. همین تفاوت معیار، منشأ بسیاری از سوء برداشتها درباره عملکرد بورس شده است.
فاصله گرفتن از اوج دلاری
ارزش دلاری بازار سهام پس از ثبت یک نقطه اوج در سال ۱۳۹۹، وارد مسیری نزولی شد. از آن زمان تاکنون، حتی دورههایی که شاخص کل رشد قابل توجهی داشته، نتوانستهاند این متغیر را به سطوح پیشین بازگردانند.
این موضوع نشان میدهد رشد شاخص الزاماً به معنای خلق ارزش دلاری نیست. در واقع، بازار سهام در رقابت مستقیم با دلار، عملکرد ضعیفتری از خود نشان داده و بخش قابل توجهی از سرمایهگذاران، در مقیاس دلاری بازدهی منفی تجربه کردهاند.
بورس در برابر دلار
وقتی بازده بازار سهام با نرخ ارز مقایسه میشود، تصویر شفافتر میشود. در دورههایی که دلار با جهش قیمتی همراه بوده، حتی رشد اسمی بازار نیز نتوانسته کاهش ارزش دلاری را جبران کند.
این وضعیت نشان میدهد بورس در بسیاری از مقاطع، نهتنها پوششدهنده ریسک ارزی نبوده، بلکه از آن عقب مانده است. همین مسأله باعث شده جذابیت بورس در مقایسه با داراییهایی که مستقیماً با دلار همسو هستند، کاهش یابد.
نقش شوکهای سیاسی و امنیتی
در مقاطعی که فضای سیاسی با خوشبینی همراه بوده، بازار سهام توانسته همزمان از رشد شاخص و بهبود ارزش دلاری بهرهمند شود. کاهش موقت نرخ ارز و افزایش تقاضا برای سهام، باعث تقویت این شاخص کلیدی شده است.
اما این وضعیت پایدار نمانده است. بروز شوکهای جدید، افزایش نااطمینانی و تشدید ریسکهای سیستماتیک، باعث بازگشت دلار به مسیر صعودی و در نتیجه افت دوباره ارزش دلاری بازار سهام شده است. این رفتار نشان میدهد بورس بهشدت به متغیرهای بیرونی حساس است.
چرا رشد ریالی کافی نیست؟
افزایش تعداد شرکتها و بزرگتر شدن ارزش اسمی بازار، الزاماً به معنای افزایش کارایی یا سودآوری نیست. اگر رشد بازار بر پایه تورم و افت ارزش پول ملی شکل بگیرد، نتیجه آن بزرگ شدن عددی بازاری است که در مقیاس جهانی کوچکتر میشود.
تا زمانی که رشد بورس مبتنی بر افزایش واقعی سود شرکتها، بهبود بهرهوری و ثبات اقتصادی نباشد، شکاف میان رشد ریالی و افت دلاری ادامه خواهد داشت. این شکاف، یکی از اصلیترین چالشهای سرمایهگذاری در بازار سهام ایران است.
جمعبندی:
عملکرد بورس ایران نشان میدهد رشد شاخص و افزایش ارزش ریالی، تصویر کاملی از واقعیت بازار ارائه نمیدهد. افت ارزش دلاری بازار بیانگر آن است که سهام در سالهای اخیر نتوانسته هم پای دلار حرکت کند و از منظر حفظ ارزش دارایی، با چالش مواجه بوده است.
در مجموع، تا زمانی که ریسکهای سیستماتیک، نوسانات ارزی و ضعف رشد واقعی سودآوری پابرجاست، بورس همچنان با این دوگانگی مواجه خواهد بود: بزرگتر شدن روی کاغذ، کوچکتر شدن در مقیاس دلار.
